Quickscan Duurzamer Voorschrijven

Op deze pagina vind je de Quickscan Duurzamer Voorschrijven van De Groene Huisarts. Hierop staan adviezen om duurzamere keuzes te maken in de omgang met medicatie.

In Nederland is de zorgsector verantwoordelijk voor ongeveer 7% van de CO2-uitstoot, 4% van het afval en 13% van het grondstoffengebruik. De huisartsenzorg in Nederland veroorzaakt naar schatting 1.500 kton CO₂-uitstoot per jaar. Dit is goed voor ca. 10–15% van de totale CO₂-uitstoot van de zorgsector en vergelijkbaar met de uitstoot van ongeveer 300.000 huishoudens.

Een groot deel van deze milieu-impact is het gevolg van het produceren, gebruiken en uitscheiden van medicatie. Meer dan 190.000 kg medicijnresten komen in het oppervlaktewater terecht met schadelijke effecten voor waterorganismen.

80% van die voorgeschreven medicatie is afkomstig van huisartsen. Hier ligt dus een kans voor ons huisartsen om kritisch te zijn op ons eigen voorschrijfgedrag en de schade door medicatie te verminderen. Minder voorschrijven heeft ook andere voordelen, waaronder kostenbesparing en minder bijwerkingen.

Hoe? Bekijk hieronder wat je in je eigen praktijkvoering kan doen. Kies één of meer actiepunten en lees welke stappen nodig zijn. Voer dit uit samen met je team en betrek de apotheker en patiënt om zo veel mogelijk effect te bereiken.

Lees hieronder meer over de milieu-impact van medicatie

Lees meer
Geneesmiddelen leveren een belangrijke bijdrage aan de gezondheid van mensen. Ze hebben echter ook impact op het milieu. Een globaal overzicht met feiten en cijfers van de milieu-impact van geneesmiddelen vind je op de betreffende pagina van het Farmacotherapeutisch Kompas. De informatie op deze pagina is onder meer gebaseerd op het RIVM rapport ‘Het effect van de Nederlandse zorg op het milieu’ van Steenmeijer et al. Zij toonden aan dat geneesmiddelen en andere chemische producten een groot deel (~40%) van de uitstoot van broeikasgassen veroorzaken. Ook 80% van het grondstoffengebruik en 63% van het schone waterverbruik in de zorg is toe te schrijven aan geneesmiddelen en andere chemische producten.

Gupta Strategists heeft in opdracht van het NHG en De Groene Huisarts de milieu-impact van de huisartsenzorg in kaart gebracht en maatregelen geïdentificeerd die zowel effectief als toepasbaar zijn in de praktijk zijn. De huisartsenzorg stoot ~1.500 ktonCO₂ uit, waarvan 87% door medicatie. Met duurzamer voorschrijven is dus veel winst te behalen.


Mede hierom is het belangrijk om het weggooien van kwalitatief goede medicijnen, geneesmiddelen verspilling, te voorkomen. Volgens een pilotonderzoek van Schrader et al. blijken de kosten van verspilling van medicijnen mogelijk zelfs 1 miljard euro te bedragen. Een regionaal voorbeeld van het tegengaan van medicijnverspilling vind je in de toolkit Medicijnverspilling van Sterkz.org in Utrecht.

Daarnaast hebben medicijnen door het gebruik milieu-impact, voornamelijk omdat medicijnresten via het rioolwater in het oppervlaktewater terechtkomen. Jaarlijks komt ten minste 190.000 kg aan medicijnresten in het oppervlakte- en grondwater terecht. Daar vormen ze een risico voor de waterkwaliteit en hebben ze negatieve effecten op verschillende organismen.

Ook bevatten bepaalde medicijnen microplastics en/ of PFAS (Poly- en perfluoralkylstoffen), stoffen die niet tot nauwelijks afbreken en schade aan het milieu en de gezondheid kunnen veroorzaken. Gevoelsmatig zouden we medicijnen waarin deze stoffen zitten misschien willen vermijden. Bij de keuze voor alternatieven moet wel rekening worden gehouden met de totale milieubelasting, en daar is momenteel nog weinig informatie over beschikbaar. Van enkele PFAS-bevattende medicijnen zijn wel alternatieven beschikbaar.

Ook patiënten vinden duurzaamheid belangrijk. Driekwart van de volwassenen is bezorgd over klimaatverandering, en een groot deel van de patiënten geeft aan duurzamere medicatie te kiezen, zelfs als die iets minder werkzaam is. 

Een voorbeeld van hoe de medicatielijst van een individuele patiënt milieuvriendelijker te maken vind je als supplement bij het NTvG artikel ‘Vermindering milieu-impact van medicatie’ van Piët et al en het H&W artikel ‘De bijwerking die ons allemaal raakt: hoe verlagen we de milieu-impact van medicijnen?’ van Kooistra et al.

Afspraken en doelen gemaakt door zorgorganisaties over de verlaging van de impact van de gezondheidszorg vind je op de website van de Green Deal Duurzame Zorg 3.0. De afspraken over medicijnen worden in pijler 5 hiervan benoemd.

In deze Quickscan vind je een set aanbevelingen waarmee je de milieu- en klimaatimpact van medicijnen kan verminderen.

Deze Quickscan is een product van Stichting De Groene Huisarts in opdracht van directie MeVA van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Het document is geschreven door Claudine van Lith, Diana Lucassen, Emily Dowdalls, Emma van Roosmalen-de Feijter, Jessie Neffke en Liesbeth Timmermans. Wij bedanken de medewerkers van de KNMP en het RIVM voor hun constructieve medewerking.

Stappenplan

Hieronder vind je de Quickscan Duurzamer Voorschrijven. Deze bevat diverse items om te implementeren.

Wij adviseren onderstaand stappenplan om de implementatie zo succesvol mogelijk te maken.

1. Maak de voorschrijf data (van de meetbare items van de Quickscan) van jouw praktijk inzichtelijk. Deze kunnen door de apotheker gemakkelijk opgehaald worden via dit stappenplan en hier ingevuld worden. Deze spiegelinformatie is te vergelijken met het landelijk gemiddelde.

2. Organiseer het FTO over duurzaamheid en geneesmiddelen. Deze is gratis te downloaden op de website van het IVM.

3. Vul de keuzehulp in en kies samen met je team 1 tot 3 items om mee aan de slag te gaan.

Tip: bekijk de Startgids met tips voor gedragsverandering binnen je gehele team. Deze is ontwikkeld door vrijwilligers van de Zorgambassade

Sta stil bij elke pil

Niet voorschrijven

Zou het lukken zonder medicijnen?

  • Medicatie bij chronische slaapproblemen en chronische pijn: eerst bezinnen, dan beginnen
  • UWI, OMA, sinusitis, het rode oog, wratten en onychomycose: geen risico, geen medicatie?
  • Laatste levensfase: welke medicatie hoeft niet (meer)?
LEES VERDER
Afbouw chronische medicatie

Streef naar stoppen of laagste dosering met goed effect. Werk samen met apotheker en patiënt.

  • NSAID: meer milieu-impact dan je denkt, vooral topicaal
  • Opiaten: durf af te bouwen
  • PPI: is het (nog) wel nodig?
  • Statine: leeftijd of bijwerkingen zijn goede redenen voor afbouw of stop
  • SSRI’s: bouw af in stabiele fase
  • Benzodiazepinen: beter resultaat bij goed geïnformeerde patiënten
  • Andere medicijngroepen: kennisdocumenten NHG/ KNMP
LEES VERDER
Anders voorschrijven

Kies een duurzame behandelvorm.

  • TIP! Inhalatiemedicatie: kies waar mogelijk een poederinhalator
  • Gezonde leefstijl en meer plantaardige voeding: een bodem voor gezond leven
  • Niet-medicamenteuze interventies essentieel bij onder andere stemmingsklachten en palliatie
  • Anticonceptie: een IUD bevat minder hormonen dan de pil
  • Lagere dosering mogelijk? Probeer het eens
  • Hitte: zijn er aanpassingen nodig?
  • Natuurlijke zelfzorgmiddelen
LEES VERDER
Start nieuwe medicatie

Sta stil bij elke pil!

  • Chronische medicatie: start en bouw op met gepaste aantallen in hele strips
  • Tijdelijke medicatie: durf weinig voor te schrijven mét stopdatum
  • Optimale therapietrouw: therapietrouw is een werkwoord
  • Vergroot effectiviteit medicijn: uitleg en controle juist gebruik bij start en controles
LEES VERDER
De patiënt

Betrek de patiënt bij duurzaam omgaan met medicijnen.

  • Bespreek gezond gedrag en correct gebruik van medicatie
  • Het duurzame gesprek: bespreek ook de milieuaspecten
  • Watchful waiting met goede uitleg van natuurlijk beloop en vangnet adviezen
  • Restmedicatie naar de apotheek in plaats van door het toilet etc
  • Topicaal: niet afspoelen. Restanten met tissue verwijderen. Bij het afval
  • Vraag naar zelfzorgmiddelen en medicatie reeds in huis
  • Informeer op website en wachtkamerscherm hoe de patiënt kan bijdragen
LEES VERDER
Algemeen

Deze handelswijzen helpen bij duurzamer omgaan met medicijnen.

  • Stem beleid goed af: huisarts, apotheker, patiënt
  • Voorraadbeheer: werk lean. Tip: gezamenlijke spoedtas
  • Fiatteren van herhaalmedicatie? Grijp je kans.
  • Restjes vloeibare medicatie? Niet in de gootsteen maar naar apotheek of chemisch afval
  • Polyfarmacie. Bij elke leeftijd is een review zinnig
  • FTO Geneesmiddelen en Milieu. Leerzaam voor hele team
  • Ben je nieuwsgierig naar meer? Hier vind je het!
LEES VERDER

Het is ook mogelijk de duurzaamheid van uw voorschrijfgedrag te monitoren in de Milieubarometer van Stichting Stimular. Voor meer informatie klik hier.

Wil je de Quickscan delen met je collega’s of voor jezelf opslaan? Download gratis het afdrukbare bestand.

DOWNLOAD PDF

De poster Quickscan Duurzamer Voorschrijven is ook in het Engels vertaald, ter gelegenheid van de WONCA 2025 World Conference en is hier te vinden.

Heeft u opmerkingen? Graag mailen naar info@degroenehuisarts.nl